“Ondernemingen hebben behoefte aan een efficiënte overheid, maar die is er niet”

België kampt met een inefficiënte en dure overheidsadministratie. Met 1.062.000 ambtenaren zijn de personeelskosten torenhoog. Door AI en digitalisering kan efficiëntie worden verbeterd. Reorganisatie en opleiding zijn essentieel voor verandering.

​Ondernemingen moeten efficiënt zijn, willen ze overleven in onze competitieve wereld. Overheden moeten dat blijkbaar niet, anders zouden onze overheden die 28% duurder zijn dan hun ‘concurrenten’ al lang de boeken moeten neerleggen.

Bijna één op vijf werkende Belgen werkt bij de overheid, in de enge definitie (administratie). Dat is, na Finland, Denemarken en Frankrijk, het hoogste aantal in Europa. Daarmee is de Belgische overheid dubbel zo groot als in landen zoals Nederland, Duitsland of Zwitserland waar gemiddeld één op tien bij de overheid werkt.

Met 1.062.000 zijn ze. Voor wie geïnteresseerd is in regionale cijfers: 576.000 voor Vlaanderen (54%); 350.000 voor Wallonië (33%) en 136.000 voor Brussel (13%). Die percentages sluiten dicht aan bij het aandeel in de bevolking van iedere regio, respectievelijk 57%, 33% en 10%.

En het leger ambtenaren groeit aan een ritme dat veel bedrijven hen niet nadoen. Op 30 jaar tijd is het aantal ambtenaren met 45% gestegen van 728.000 naar 1.062.000. De overheid heeft dus de laatste dertig jaar gemiddeld 30 ambtenaren per dag aangeworven. Misschien moeten zij worden uitgeroepen tot de Gazelle van de Eeuw. Informatisering, digitalisering, robotisering en artificiële intelligentie hebben blijkbaar deze groei niet kunnen vermijden. Trouwens, volgens het Planbureau, dat voorspellingen doet voor 2030, blijven zij de grootste groeiers terwijl de industrie verder inkrimpt.

Wat kost dat allemaal?

De kostprijs van de Belgische overheidsadministratie bedraagt 79 miljard euro in 2024, wat overeenkomt met 6.696 euro per inwoner per jaar. Dit vertegenwoordigt 23,5% van de totale overheidsuitgaven of 13% van het Bruto Binnenlands Product. Duizelingwekkende cijfers. Maar hebben we ook waar voor ons geld?

Dit geld gaat hoofdzakelijk naar personeelskosten. De personeelskosten bedragen 75% van de totale kosten en vormen dus veruit het grootste onderdeel van de administratiekosten. 58,3 miljard euro, om precies te zijn. Met een gemiddelde totale jaarkost van 65.520 euro per ambtenaar (inclusief sociale kosten), liggen de ambtenaarssalarissen in België 919 euro per maand hoger dan die van bedienden in de private sector. In periodes van krapte op de arbeidsmarkt valt het voor de privésector daarom moeilijk om te concurreren met de overheidssector. Het argument van het hoger pensioen als uitgesteld loon houdt dus geen steek. En toch gaat vandaag nog 40% van de Belgische pensioenpot naar de ambtenaren, dus twee keer zo veel als hun aandeel in de werkende bevolking, zijnde 18,5%. Naast de personeelskosten komen er nog 20,5 miljard euro aan overhead bij voor kantoren, IT-systemen, materiaal en andere werkingskosten. Dit brengt de totale administratiekost op 78,8 miljard euro.

Is dat log apparaat efficiënt?

Wel, log gaat zelden samen met efficiënt. De efficiëntie van de overheidssector is echter niet gemakkelijk te meten. Verschillende methodes werden ontwikkeld om de efficiëntie in kaart te brengen. Maar welke methode ook wordt gebruikt, de conclusie is steeds dezelfde: België behoort tot de minst efficiënte administraties van Europa. Een paar voorbeelden ter illustratie. Volgens een studie van de Europese Centrale bank is de Belgische administratie 20% minder efficiënt dan het gemiddelde en 34% minder efficiënt dan de meest efficiënte administratie in Europa, zijnde Luxemburg. Volgens een studie van de NBB, die een vergelijkende analyse maakte van de algemene overheidsactiviteiten, inclusief de openbare diensten die zich bezighouden met buitenlandse zaken, binnenlandse zaken en financiën, is de Belgische administratie voor hetzelfde werk 28% duurder. Een studie van de Wereldbank concludeerde dat België half zo efficiënt is als toppers zoals Zwitserland of Denemarken en binnen EU-15 enkel de mediterrane landen achter zich laat. Moet ik nog verder gaan? Geen enkele van de talrijke studies concludeerde dat de Belgische overheidsadministratie efficiënt is.

Et alors?

De kritische lezer zou kunnen opmerken dat hen dat niet deert. Wel, de inefficiëntie heeft meerdere gevolgen. Ten eerste leidt het tot extra uitgaven wat dan weer het begrotingsdeficit vergroot. Ten tweede, toont internationaal onderzoek van de Harvard-universiteit aan dat er een duidelijke correlatie bestaat tussen de professionaliteit van de overheid en de economische ontwikkeling van een regio. Een efficiënte administratie heeft meer impact op het ondernemings- en investeringsklimaat dan bijvoorbeeld subsidies. We zijn op drie jaar tijd twintig plaatsen verloren op de competitiviteitsindex. Op de 69 onderzochte landen, staat België in 2025 op de 42ste plaats. Twee jaar daarvoor, in 2023, bekleedde België nog de 22ste plaats. En het criterium waar België het slechts op scoort is – jawel – de efficiëntie van de overheidsadministratie. Wetten die steeds wijzigen, toepassingen die niet altijd even helder en duidelijk zijn, lange wachttijden bij bijvoorbeeld het aanvragen van vergunningen, maken een regio onaantrekkelijk, zowel voor binnenlandse als buitenlandse investeerders. Een overheidsadministratie ondernemersvriendelijk maken met ambtenaren die de burger en de ondernemingen als een klant beschouwd is de beste manier om een regio te laten floreren. En daar hebben wij toch allen baat bij, niet?

Wat te doen?

De administraties moeten volop inzetten op artificiële intelligentie om zo veel mogelijk uitvoerende taken automatisch te laten verlopen. Denken we maar aan het departement justitie dat hopeloos achterloopt qua informatisering. Dit moet tevens mogelijk maken de overheidsadministraties te upgraden door competent en geschoolde ambtenaren te rekruteren. De overheidsadministraties zijn te lang gebruikt als een instrument van sociaal beleid waarbij laaggekwalificeerd personeel, meestal via een politiek steuntje in de rug, wordt gerekruteerd. Afslanking en upgrading kan door drie ambtenaren die op pensioen gaan te vervangen door één hoger gekwalificeerde en dit tot we op het gemiddelde ambtenarenkorps van Europa zitten. Dat alles gaat gepaard met het volledig afschaffen van het ambtenarenstatuut en de werknemers van de openbare sector een privécontract aan te bieden. Mobiliteit tussen privé en overheid dient te worden gestimuleerd.

Daarnaast dienen onnodige, maar tijdsopslorpende maatregelen te worden stopgezet - denken we maar aan de ontelbare onnuttige subsidies en de veelvuldige arbeidsmaatregelen – en dient reglementering zo eenvoudig en stabiel mogelijk te zijn. De recente wet op de meerwaardebelasting is ter zake een schoolvoorbeeld van hoe het niet moet. Kortom, laat ons de overheid leiden zoals een bedrijf met de CFO aan het stuur.